Adriaen van der Vliet: De Spanjaerdt binnenRotterdam. In drie boeken. Rotterdam, 1772. Uitgegeven door drs. P. Koning. Red. dr. A.J.E. Harmsen, Universiteit Leiden. Facsimile bij Ursicula — KBH 853 G 313 bij google.books In deze uitgave zijn evidente zetfouten gecorrigeerd en gemarkeerd met een asterisk.
My lust de woede van den Spanjaerdt op te halen; De blonde Stedemaegdt van Rotterdam te malen, Door hem onmenschelyk geschonden; met den voet Op ’t angstig hart getrapt; en in het burgerbloedt (5) Gewentelt; tot Gods handt haer uitkomst gaf ten lesten, En bragt de Vryheit met den Godsdienst in haer vesten. ô Allerhoogste! die, gezocht en aengebeên Van onze vadren, in elende en zwarigheên, Tot over hals en hoofdt, erbarmelyk gezonken, (10) De Stadt verlostte, en met den vryen hoedt deedt pronken, [p. 8] Blaes mynen yver aen! bestuur myn dichtpenseel! Geef zwier en houding aen myn lettertafereel, Op dat het, tot uw eer, vertoon’ hoe Ge onzen Oudren Het Roomsche en Spaensche juk gelicht hebt van de schoudren! (15) En gy, o Burgers van myn vaderlyke Stadt! ô Rotterdammers! die den onwaerdeerbren schat Der vryheit nog bezit; en die den Heer der Heeren, Naer ’t voorschrift van zyn woordt, in ’t openbaer, nog eeren En dienen moogt, beschermt van loflyke Overheit! (20) Indien myn toeleg u (gelyk myn geest zich vleit) Niet ongevallig is, begunstigt dan myn zangen! ’t Gaet wel. gy knikt me toe, en wenkt my aen te vangen. De Spaensche Ryksmonarch, Filippus, Heer en Vorst Van Neêrlandt, zette dat den degen op de borst; (25) En klonk, met dol gewelt, het in een slaefsche keten; Wanneer de Stedemaegdt van Rotterdam, gezeten By ’t nat der blanke Maes, een weinig ademtocht Voor haer geprangde borst, en bangen boezem zocht. Haer wapenschildt, gesiert met Henegouwer leeuwen, (30) (Getuigen van haer deugdt in afgeloopen eeuwen) Ligt achtloos op den grondt. zy, gansch van moedt berooft, Laet hare stevenkroon schier vallen van het hoofdt, [p. 9] Dat zy, gelyk een bies, mistroostig neêr laet hangen. Zy zucht erbarmelyk; terwyl langs hare wangen (35) De tranen bigglen, en zy schier tot water smelt. In al den weedom, die haer angstig hart beknelt, Berst ze eindlyk uit: o Gy! die, boven lucht en wolken Gezeten, ’t lot bestuurt van Staten, Steên, en Volken, Zie my, zie Neêrlandt, met ontfermende oogen, aen! (40) Gy hebt hier ’t heuchlyk licht der waerheit op doen gaen, En Romes dwalingen ontdekt. maer och! van ondren Kwam, uit den zwavelpoel, des afgronds Vorst op dondren, Om ’t licht te blusschen in der Nederlandren bloedt! Die Helsche geest verblind myn’ Landvorst, opgevoed (45) In ’t dweepziek bygeloof; en noopt hem, by plakkaten, Ten vure, galge, en radt te doemen, onderzaten, Hunn’ Godt en Koning, tot den bedelzak, getrouw, En geuzen, schamperlyk, geheten. och! myn rouw, Myn smert begon toen! om de waerheit uit te roeijen, (50) En Nederlandt tot slaef van ’s Konings wil te boeijen, Is de Inquisitie, door myn’ Landvorst, ingevoert! En toen dat Helsch gedrocht hier alles had beroert, Heeft hy, die langer aen geen’ eedt’ wil zyn gebonden, Zyn Spaensche knechten plots den Lande op’t lyf gezonden, [p. 10] (55) En wreeden Alva in de Landvoogdy gestelt! Maer och! wie schrikt niet als men slechts van Alva meld, Wiens rechtbank van beroerte (een bloedraedt eer te heten, Van schaemte en eer ontbloot) met toegeschroeit geweten, Het bloedt van duizenden vergiet; en met hun goedt (60) De vrekke gierigheit des Spaenschen Konings voed! Een woede, wreeder dan barbaren ooit bedreven! Dus slyt ik, goede Godt! in vrees en kommer ’t leven! Zoo Gy dien Aertstyran in ’t woên geworden laet, Wie kan dan eindt zien aen de rampen! om den Staet (65) De lenden in te treên, dat borst en ribben kraken, En slaef, voor eeuwig, van den Spaenschen Vorst te maken, Begeert hy, dat men hem, in ’t handelen, voortaen, Den tienden penning van de waren af zal staen, En dreigt, in hunne deur, wie ’t weigren, op te hangen! (70) Daer my zoo veel verdriet en bittere angsten prangen, Keer ik, om uitkomst, my tot U, almagtig Godt! Welmeenende Edelen zag Brussel, op ’t schavot, Het hoofdt verliezen, of, aen galgen, ’t leven laten! Oranje, in tyds gevlugt naer zyne Duitsche Staten, (75) Bracht, ons ter hulp, vergeefs een Leger in het veldt! Vergeefs zag Lodewyk, zyn Broeder, ’t snoodt gewelt, [p. 11] Ten koste van de hoop van Nassouw, onder de oogen. En niemant, buiten hen, is met ons leet bewogen! Toon Gy, genadig Godt! uw mededogenheit! (80) Red ons uit dit verdriet! waek, Hemelmajesteit! Waek op!.... maer hoe!.... wat ’s dit! van waer zoo vele schepen? Een koopvaerdyvloot, van zoo bystren angst benepen Als duiven, die, van ver, een havik, door de lucht, Zien gieren, en terstondt het zetten op de vlugt, (85) Om in een veilig hol, voor ’t groot gevaer, te stryken, Kwam, met verhaesten spoedt, den Watergeus ontwyken, Die, door den harden windt gedreven uit de zee, Met eene zwakke vloot, tot op de Brielsche reê, De Maes was ingezeilt, en, fier aen landt gekomen, (90) Die vesting, zonder slag of stoot, had ingenomen. Elk staet gelyk voor ’t hoofdt geslagen op die maer, Doch niemant is ’er, die daer van, in ’t openbaer, Uit vrees voor Alva’s spiên, een enkel woordt durft spreken. Maer ’t stuk wordt ernstig, en met ryp beraedt, bekeken, (95) In zyn gevolgen, door de Vroedschap van de Stadt. Gelyk een zeeman, die, van verre, op ’t golvend nat, Een byster onweêr op ziet komen, vlytig waken, En zeil, naer mate van het groot gevaer, zal maken, [p. 12] De gronden peilen, en voorzichtig overflaen, (100) Hoe ’t woeden van den storm best worde doorgestaen, Verdubblen ook dees noeste en wakkre Palinuren Hun zorg, om ’t roer der Stadt voorzichtiglyk te sturen, Daer zich een Staetörkaen vertoont voor hun gezicht. En niet ten onrecht: want eerlang word hun bericht; (105) Hoe alles, hier omstreeks, door ’t folteren en dreigen, Van wanhoop weggevoert, tot afval schynt te neigen. En hoe Bossu (ten steun van ’t Arragons gewelt, Tot Stedehouder, in Oranjes plaets, gestelt) ’t Bisschoplyk Utrecht heeft, op Alva’s last, verlaten, (110) En af komt zakken, met tien vaendelen soldaten, Spanjaerden, elk om ’t zeerst op roof en moordt verhit, Om spoedig weêr den Briel te krygen in bezit. Intusschen voert de zon, bedekt met dikke wolken, Langs een bloedroode kim, den dag voor ’t oog der volken, (115) Waer op de Westerkerk het Christenpascha houd. Men viert, op Roomsche wys, dees’ Feestdag; jong en oudt Begeven zich ter misse, en volgen de ommegangen, En zoeken aflaet van verdiende straf te ontfangen, Aen Lauwrens outer, wien men waende dat de Stadt, (120) Voor andre Heiligen, tot haer’ beschermer had. [p. 13] Ook zyn’er velen die de Roomsche zeden wraken, En van hun huis een kerk, op dezen hoogtydt, maken, Waer in men Godt, in geest en waerheit, dient, den tydt In ’t overdenken van des Heilands opstaen slyt, (125) En dus den eersten dag van ’t Paeschfeest brengt ten ende. Des andren daegs was nog des Hemels starrenbende Niet gansch verdwenen voor den glans van ’t zonneradt, Wanneer een bode, (wien de zorg der Heeren had Gestuurt om op Bossuus bewegingen te letten) (130) Ten uiterste verbaest, het naer de Stadt komt zetten, En boodschapt: dat men haest de Spanjaerds, gansch verstoort, En razende van spyt, zal hebben voor de poort. Als Burgermeesters hem gebieden hun te ontvouwen, Al wat hem mooglyk was te hooren, of te aenschouwen, (135) Zegt hy: De Spanjaerdt voer, met hatelyk gedruis, Den Maesstroom over, van Schiedam en Maeslandsluis, En liep, te Zwartewael, en Heenvliet, in de haven; De vaendels voorts te landt zich naer den Briel begaven. Maer ’t scheen de Watergeus had kennis van ’t bestaen, (140) Want dees, in aller yl, een sluis heeft opgedaen, Die ’t water over ’t landt, gelyk een zee, deed vloeijen, Terwyl’er andren uit de Brielsche haven roeijen, [p. 14] Belaên met pik en teer, en steken in den brandt Al ’t vaertuig, waer Bossu maer pas uitstapte aen landt (145) Of boren ’t in den grondt, of laten ’t henen dryven. Dit voordeel weet den moedt der Burgery te styven, Die dapper op den Graef en Spanjaerds vuurt en schiet, Daer ’t wassend water hun het lage landt verbied, En noodzaekt van den dyk de zuidpoort aen te vallen. (150) Maer vruchtloos. als ’t geschut, dat, van de Brielsche wallen, Met kogels, loot, en schroot hen onophoudlyk groet, Een bystre slachting maekt, ontzinkt het Heir de moedt, Dat, vreezende in het eindt door ’t water om te komen, De vlugt, kleenhartig, naer de schuiten heeft genomen (155) En, ziende zich daer van ontzet, door slib en slyk, Het, over Beijerlandt, gewent heeft, langs den dyk, Naer Dordrecht, dat voor hun zyn poorten houd gesloten. Bossu, vol spyt van dus voor ’t hoofdt te zyn gestooten, Geleid zyn Manschap, die verschriklyk vloekt en raest, (160) Recht aen op deze Stadt, en Rotterdam zal haest De vuige Spanjaerds tot zyn oosterpoort zien nadren. Nog naeuwlyks heeft hy dit den braven Burgervadren Ontvouwt, of die gebiên de poorten van de Stadt Te sluiten; in ’t geweer te brengen alles, wat [p. 15] (165) De wapens voeren kan; en, voor alle andre zaken, Doen zy, op elken post, een korporaelschap waken. Gelyk een herder, die een’ wolf, aen zyn geluidt, Ontdekt heeft in de buurt, den stal zorgvuldig sluit, De honden slaekt, en waekt voor zyn gewolden lammren; (170) Waekt ook der Heeren zorg voor’t heil der Rotterdammren. Eerlang vertoonen zich de Spanjaerds voor de poort, En, aen hun hoofdt, Bossu, die, schoon zyn hert van moordt, En wraekzucht zwanger gaet, zich zelven weet te dragen, Als of hy yders gunst, door heusheit, wou bejagen. (175) Men zegt, dat, dezen nacht, wanneer hy, gansch vermoeit, In de armen van den slaep, lag zachtelyk geboeit, Hem de Inquisitie is verschenen in zyn droomen. Zy had Sint Lauwrens leest en wezen aengenomen, En sprak: waak op, myn zoon! waer toe dus lang gebeidt? (180) De loome slaep verschaft ons geen onsterflykheit. Waek op! en wapen u, ô glory der Hennynen! De dagtoorts zal, eerlang, uit de oosterkim verschynen. Verdedig ’t Roomsch geloof in ’t kettersch Rotterdam, Dat ik, voor eeuwen tyds, in myn bescherming nam, (185) Maer dat my schandelyk verlaet, en met gebeden, Noch offerhanden tot myn outer meer komt treden; [p. 16] Zoo heeft de kettery die gansche Stadt verpest. Men heeft ’er zommigen verdronken, in de vest, Op dat zich andren, tot hun eigen heil, bezinnen, (190) En blyven, ongeveinst, de Roomsche Moeder minnen. Maer, laes! het bate niets. men vond dat snoodt gespuis Weer heimelyk byëen vergadert in een huis, Waer voor ’t, in ’t openbaer, ook dier heeft moeten boeten: De Rechter lei het hoofdt den mannen voor de voeten, (195) En schoof, in eene schuit, de vrouwen onder ’t ys. En weet de Weereldt niet op wat ontzinde wys De Burgery der Stadt aen ’t muitendt woeden raekte, Drie snoode ketters uit der Heeren boeijen slaekte, Wanneer de mutsaerdhoop alreede ontsteken was, (200) Die dees hartnekkigen verteren zou tot as. Trek op! de Roomsche Kerk is om uw hulp verlegen. Bedwing de ketters met de scherpte van den degen. Doch zoo myn raedt iet geldt, stel u dan vriendlyk aen En veins, tot u de poort zal worden opgedaen. (205) Vaerwel, myn zoon! ik zal onzichtbaer u verzellen. Bossu poogt dezen raedt thans in het werk te stellen. ô Mannen! roept hy tot de Burgers, in ’t geweer Op ’t bolwerk staende, legt gerust de wapens neêr. [p. 17] Geen vyandt is het, wien uw oogen hier ontdekken. (210) ’t Is volk des Konings, dat alleen zoekt door te trekken. Wie van u allen hier voorzien is van bewindt, Die zegg’ den Heeren dat zich voor de poort bevind De Stedehouder van den Koning, vol verlangen Dat hy, met kleen gevolg, worde in de Stadt ontfangen, (215) Om, op het Raedhuis, in gesprek met hun te treên. De korporael, Jan Zwart, zend daedlyk iemant heen, Om kennis van ’t verzoek te geven aen de Heeren: De Burgermeesters Roos, en brave Duifhuis keeren Hierop zich naer de poort; waer, met veel statigheit, (220) Bossu ontfangen word, en naer ’t Stadhuis geleid. Gelyk een vogelaer, die, listig, zyne netten, By lieflyk weder, weet behendig uit te zetten, En malsche toontjes fluit, op dat, door ’t zoet geschal, ’t Onnoozel vogeltje in het doodlyk garen vall’. (225) Zoo listig weet Bossu, om tot zyn doel te raken, Een snoodt gebruik van zyn welsprekenheit te maken, Daer hem de Vroedschap, in haer Raedsvergaêring, groet, En zyn besneden tong dees vloeibare aenspraek doet: ô Achtbre Raedt! gewoon een voorbeeldt elk te geven, (230) Hoe trouw men zynen Vorst en Landheer aen moet kleven, [p. 18] Wie kost van uw gedrag en wysheit ooit vermoên, Dat gy in staet zoudt zyn dees’ hoon my aen te doen, En uwen Vorst in my; met ’s Konings krygsvolk buiten Uw Stadt te houden, my de poort voor ’t hoofdt te sluiten, (235) En uwe Burgery te brengen in ’t geweer, Als of zich vyandt voor uw vesten sloeg ter neêr. Is dat de erkentenis der goedertierenheden, U van zyn Majesteit bewezen, korts geleden, Toen hier een vuurstroom bruischte, en, onder ’s volks geschrei, (240) Het grootste vierdedeel der Stadt aen kolen lei? Wat handelwys is dit! wat zult gy, ter verschooning, Van zulk een schendig stuk, inbrengen by den Koning! Ik schrik als ik bedenk, Mynheeren! hoe verstoort De Landvoogdt wezen zal, als hy dit voorval hoort, (245) En hoe u dit gedrag, maer, laes! te laet, zal smerten Ik, die, door heusheit en toegevenheit, de harten Van Overheden en Gemeente geerne won, Heb willen, voor gewelt, beproeven, of ik kon, Door minzaem mondgesprek, iet winnen op de Heeren. (250) De manschap die my volgt kan geen verblyf ontberen. Ik vond de dorpen, aen de westzyde uwer Stadt, Daer toe bekwaem, hoe komt dat gy daer arg uit vat? [p. 19] Des Konings hoogheit wil myn’ aftocht niet gehengen; Des bid ik u me in geen noodzaeklykheit te brengen, (255) Om zelf den doortocht my te banen met gewelt. Genomen ’t kwam daer toe. is Rotterdam gestelt Om slechts den eersten storm te keeren of verduren? Wat sterkte heeft de Stadt aen hare lage muren? Wat is een natte gracht te tellen? en wat baet (260) Een burger, tegen een’ geöeffenden soldaet? Schoon ik ongeerne tot dat uiterste zou komen, Verzoek ik dat, met ernst, dit worde in acht genomen, En gy bevel geef’ tot het openen der poort. De Burgermeester Roos vat, nu hy zwygt, het woordt, (265) En zegt: ons zou, voorwaer! groot ongelyk geschieden, Zoo ’t uw Genade luste ons aen te zien voor lieden, Die ’t sluiten van de poort, opzettelyk, tot hoon Des Stedehouders van zyn Majesteit, geboôn. Wy zyn niet laeggenoeg van geest tot zulke daden. (270) Veel minder zochten wy den Koning zelf’ te smaden, Wiens vaderlyke gunst, getoont in onze elendt, Oprecht en hartlyk door ons allen word erkent. Maer ’t volk, waer mede gy het herwaerts henen wendde, Wat is het anders, dan een tuchtelooze bende, [p. 20] (275) Een ongebonden hoop, om wiens baldadigheit, En moedtwil, Utrecht, laes! nog angstig zit en schreit. En waer’ ’t geen prooi geweest voor deze plonderaren, Had Godt hunn’ toeleg niet gelieven te openbaren? Wy stellen voor ’t gewelt, en ’t woeden van dat snoodt (280) En Godloos schuim van volk, de Burgery niet bloot. Hoe zou, daer wy alleen voor’t heil der Stede waken, De Landvoogdt, tegen ons, zich toornig kunnen maken? Of rekent uw Genade aen ons voor misdaedt toe, Het geen zy, gistren pas, te Dordrecht, nam in ’t goê? (285) Heeft ’s Konings hoogheit daer uw’ aftocht kunnen lyden Te lichter zal ’t u zyn, om Rotterdam te myden, Een’ andren weg met uw soldaten in te slaen. Wy houden ernstig daer by uw Genade om aen, En zullen ons, die ’t van uw heusheit ook verwachten, (290) Daer door op ’t allerhoogste in u gehouden achten. Doch worden wy door u geweldig aengerandt, De middlen, ons van Godt verleent, zyn voor de handt En rykelyk in staet, om, met de hulp des Heeren, Den Stedehouder en zyn Spanjaerds af te weren. (295) Gelyk een landman, in het lommerryke woudt, Met eenen slag des byls geen’ eik ter neder houwt, [p. 21] Maer met verdubbeling van krachten, onder ’t hygen, Door slag op slag te slaen, in’t eindt hem neêr doet zygen, Gaet ook Bossu te werk, die beurtling dreigt en vleit, (300) Zyn list verdubbelt, en, door zyn welsprekenheit, De Heeren eindlyk weet tot een verdrag te brengen: Men zou den doortocht van des Graven volk gehengen, Mits dat deszelfs geweer eerst buiten loste, en dan Met een rot tevens, of, ten hoogste, vyftig man, (305) Doortrokke, en zich, langs straet, bescheiden zou gedragen. ô Burgervaders! och! waer u bekent wat lagen U dees trouwlooze legt, die heimlyk met u spot, En let op woordt noch eer, gy hieldt de poort in ’t slot.
NU gaet’er een Toneel, voor myn gedachten, open, Waer op gedrochten, uit den afgrondt voortgekropen, Hun rollen spelen, tot verderf en ondergang Der arme Burgery, schier vyftien weken lang. (5) Een Treurspel dat het hart doet siddren in ’t aenschouwen. Och! dat myn houding niet verwilder’, in ’t ontvouwen Van zyn bedryven, vol gewelt en jammernis! Jan Zwart, verstaende hoe men afgesproken is, Doet, op het binnenplein, zyn burgerrotsgezellen (10) Zich, in twee ryen, voor de poort, in orde stellen. [p. 23] Vermaent hen, zoo de noodt zulks eischen mogt’, getrouw Hem na te volgen, al waer hy ze in voorgaen zou. En, staende aen ’t hoofdt van ’t rot, laet hy de poort ontsluiten. De Stedehouder, die de roers der Spaenschen, buiten, (15) Niet af laet schieten, geeft hun last zich dicht in een Te houden, en malkaêr kort op den hiel te treên. Dus trekt de hoop gelyk, en, met dit snoodt gebroedsel, Moordt, Inquisitie, heet op menschenbloedt, haer voedsel, En andre monsters, die hen volgen op het spoor, (20) De Stadt in, tusschen bei de ryen burgren door. Jan Zwart, meer Spaenschen dan de Vroedschap heeft bedongen, Met ongemeenen spoedt, ziende in de Stadt gedrongen, Roept uit: de poort moet toe! ’t is tydt! men sluit’ de poort! Alreede kwamen ’er meer binnen dan behoort! (25) De Stedehouder, die het veinzen en bedriegen Nu niet meer noodig heeft, heet, overluidt, hem liegen. Ik lieg niet, zegt Jan Zwart; ik heb ze, ik zelf, getelt. Ha! schelm! hervat Bossu, en poogt den braven heldt Te rygen aen zyn kling, gy! ’t volk des Konings tellen! (30) Zwart keert den stoot af, en van heldenmoedt aen ’t zwellen, Heft hy zyn slagzwaerdt op; het tellen en de wacht Zyn my vertrouwt, zegt hy; en poogt Bossu met kracht [p. 24] Den kop te klooven; maer dees radder in ’t bewegen Duwt, eer hy toeslaen kan, zyn’ scherpgewetten*degen (35) Den man in ’t hart, dat hy doodt neêrploft op den grondt. Wat schelmstuk is het dat de korporael bestondt? Roept Jan Dominikus; en, driftig toegeschoten, Poogt hy ’t ontbloot rappier Bossu in ’t hart te stooten; Maar de Edellieden van den Graef gaen hem te keer. (40) En hy, die, als een leeuw, zich moedig stelt te weer, En eene poos verduurt het woeden van hun allen, Moet, doodelyk gewondt, wel haest ter neder vallen. Maer och! wat helsche moordt! helaes! hoe kan ’t geschiên Dat zulks de Hemel duld! dees trouwlooze Edelliên, (45) (Als ’t monster Alva gansch ontbloot van mededogen) Op ’t korporaelschap met den degen ingevlogen, Vermoorden alles wat hun voorkomt; slaen verwoedt De Burgers doodt; en treên, ten enkel toe, door ’t bloedt Der afgemaekte wacht, daer zy, met felle slagen, (50) Het weinig overschot verminkt de poort uit jagen. Van ysselyken schrik staen thans de Burgery De hairen overeindt. men hoort, aen alle zy, Een jammerlyk gekerm, een droef en deerlyk zuchten. Daer is ’er die de Stadt, en ’t groot gevaer ontvlugten, [p. 25] (55) Om, by den watergeus, een veiliger verblyf Te zoeken in den Briel; en andren bergen ’t lyf Op Wena, ouden Hofder edle Wassenaren; Of ook op Bulgerstein, ’tkasteel, dat in de baren Der Maes zich spiegelde voorhenen, maer thans krom, (60) En magteloos bezwykt, van hoogen ouderdom. Gelyk een stroom, die, van den regen opgezwollen, Zyn bedde te eng vind om de baren voort te rollen, Met hevig golfgeklots op zyne dyken woed, En arbeid, nacht en dag, tot zyn geprangde vloedt (65) Een bystere opening heeft, in den dyk, bekomen, Om Steden, Dorpen, en Landouwen te overstroomen. Niet anders handlen hier de Spanjaerds. nu de poort Verkracht is, en de wacht verdreven, of vermoordt, Nu komen zy de Stadt instuiven, als ontzinden, (70) En razenden; slaen doodt wien zy gewapent vinden; Of wie zich in de deur vertoont voor hun gezicht; En schieten voor het hoofdt wie uit het venster ligt, En angstig uitziet naer de komst van zoons of neven, Alreede, mogelyk, geholpen om het leven. (75) Dus woênde dringen zy al dieper in de Stadt, Tot op de markt in ’t eindt door hen word post gevat; [p. 26] Waer zy de legervaen des Spaenschen Konings planten, De hoofdwacht stichten, en met volk, aen alle kanten, Den toegang sluiten; doch waer, in dees jammernis, (80) De gansche buurt rondom in duizendt vreezen is; Gelyk een weerloos schaep, dat, bezig ’t gras te scheren Aen de eene zy ’t gegrim van hongerige beeren, ’t Gebrul van leeuwen aen den andren kant verneemt, En zich besloten vind in afgetuinden beemdt. (85) Bossu, nog bezig zich te sterken, en te dekken, Beveelt een Bende naer Sint Joris poort te trekken, En zich daer meester van te maken met gewelt. De Burgermeester Roos, die brave en wakkre heldt,. Bevind zich hier aen ’t hoofdt der Burgerrotsgezellen, (90) Om orde, by ’t vertrek des Kastiljaens, te stellen, Waer toe de poort, door hem ontgrendelt, open staet. Een weinig zydwaerts van den ingang, op de straet, Schaert hy een deel der wacht in ryën; en stelt orde, Dat boven uit de poort niet eerst geschoten worde, (95) Door ’t Rotsvolk, dat daerop, van binnen, houd verblyf; Ten zy men hem beneên geweldig viele op ’t lyf. Die goede Burgerheer, onkundig van de zaken Die omgaen op de markt, ziet eindlyk Spanjaerds naken, [p. 27] Die, niet gezint de Stadt te ontruimen, trots en sier (100) Aenvallen op de wacht, met vloeken en getier, Daer onder schieten, om ze van de poort te dryven. Als hen de Burgerheer niet schuldig zoekt te blyven, De Rotsgezel, als hy, bezielt met heldenmoedt, Blyft pal staen, en de plicht eens dappren krygsmans doet, (105) Terwyl men, uit de poort, een hevig vuur blyft geven, En velen wederzyds geraken om het leven, Baert zulks een scherpgevecht. De Spanjaerds, gansch verstoort, En razend, schieten, of het hagelde, op de poort, Waer door de beelden, zelfs Sint Joris onder allen, (110) De schutheer van ’t gebouw, aen stukken nedervallen. Men dringt, intusschen, met verdubbeling van kracht, Sterk op den Burgerheer, die, tegen de overmagt, Bataefsche dapperheit, in ’t heet gevecht, laet blyken; Doch eindlyk, met zyn volk, wat achter uit moetwyken, (115) Waerde opgang van de poort doorbloot staet voor het woên Der Spaenschen, die daer op een’ sterken aenval doen, De deur, met alle kracht, rammeijen van de stylen, En, met den degen in de vuist, naer boven ylen; Niet anders als of ze in ’t bestormen eener Stadt, (120) Door sterken tegenstandt vergramt en afgemat, [p. 28] De bres opvlogen, om de wallen te overwinnen, En af te maken al wat hen ontmoet daer binnen. De manschap, op de poort, geeft nog den moedt niet op, Maer slaet de Spanjaerds, met de roerkolf, op den kop, (125) Zoo hevig en verwoedt, dat zy, aen ’t suissebollen, Als klooten, langs den trap, van boven neder rollen. Ondanks die tegenweer dwingt hen het Spaensch gebroedt Te wyken van den trap, te vechten voet aen voet, Tot zy, door ’t groot getal verwonnen, ommekomen. (130) De wrevle Spanjaerdt, in zyn woede niet te toomen, Tast nu, met al zyn magt, den Burgermeester aen; Wiens manschap, door ’t gewelt dus lang ten doel te staen, De helft van ’t eerst getal niet langer uit kan maken, Maer niet te min het hart van heldenmoedt voelt blaken, (135) En dapper zich verweert, tot dat een doodlyk loot Den Burgervader treft, wiens eerelyke doodt Verwarring baert, en schrik, by al de Rotsgezellen, Waerin de Spanjaerds hen te gader nedervellen. Maer hoe! is dan, helaes! by dit gespuis geen blyk (140) Van menschlykheit altoos! moet ’s Burgermeesters lyk Nog uitstaen al ’t gewelt van hun baldadigheden! Daer ’t, met verguizing, snoodt verschopt word, en vertreden, [p. 29] Van kleederen berooft, gewentelt langs de straet, En, met een groot gejuich, geworpen in ’t verlaet! (145) Doch dees mishandeling zal uw verworven glory Niet krenken, brave Roos! wiens naem, in ’s Lands history, Met gouden letteren geboekstaeft, eeuwig leeft, En blinkendt sieraedt aen myn maetgedichten geeft. Gelyk een zeeman, die zyn mast en roer, in ’t woeden (150) Van een’ orkaen, verliest, langs de ongestuime vloeden Op Gods genade dryft, en, in ’t onzeker lot, Niets aen kan vangen, dan alleen ’t gebedt tot Godt, Kan ook de hulk der Stadt geen ander middel baten. De posten worden, op der Heeren last, verlaten; (155) De Burgers spoên naer huis, waer de arme vrouw, gemat Van angst en vrees, haer’ gade in bevende armen vat, En tranen schreit van vreugdt, nu zy, na lang verlangen, Hem levendt ziet, en by hun kinders mag ontfangen. Maer onderwylen had men ’t lichaem vanJan Zwart, (160) En Jan Dominikus, zieltogende, en vol smert, Gedragen op de markt, waer, om in de ongenuchten, Door strengheit, zich nog meer te doen ontzien, en vruchten, Bossu die menschen, by den Krygsraedt, (gruwlyk pleit!) Laet schuldig kennen aen gekweste majesteit, [p. 30] (165) En doemen om terstondt gevierendeelt te worden. o Helden! moest gy dan het zwaerdt op zyde gorden Tot zulk een treurig lot, dat yders hart ontroert! Helaes! terwyl ik spreek is ’t vonnis uitgevoert! De zon, die langer niet den moordt en ’t schriklyk woeden (170) Kan zien, zinkt neder langs de westerpekelvloeden; De duistere avondt valt; o Rotterdam! verwacht, Op zulken droeven dag, nog akeliger nacht! De Spanjaerds, nu niets meer hun woede kan weêrstreven, Den lossen teugel aen hun snoode lusten geven, (175) En stuiven, dol en driest, der Burgren huizen in, En dwingen, met gewelt, den Huiswaerdt en ’t gezin, Hun ’t lekkerste uit de spinde en kelder voor te zetten. Wie weigrig is zy hoofdt en hersenpan verpletten; Of hangen ze in de deur van ’t huis op, by het been; (180) En smyten ’t huissieraedt aen stuk en scherf daer heen. De geilheit laet zich in hunne oogen klaer aenschouwen. o Teedre maegden! vlugt! vlugt! eerelyke vrouwen! Uw kuisheit loopt gevaer! vlugt weg; en bergt dien schat! Maer och! waer heen? ’t gewelt is meester van de Stadt! (185) Die weêrgalmt van geklag, en bittere ongenuchten! De maegden slaken hier erbarmelyke zuchten, [p. 31] Terwyl ze worstlen met een schrikdier, wiens gewelt Geen maegdetranen, of gebeên en zuchten telt. Verkrachte vrouwen hoort men ginder angstig kermen. (190) Daer word een Burger, die zyn gade wil beschermen, In de armen van zyn vrouw, een pook in ’t hart geduwt. o Helsche boosheit! waer myn ziel van schrikt en gruwt, Wiens dichtveêr is in staet om u naer eisch te malen! En gy, die, om wat roems by Alva te behalen, (195) Den moordt begost, Bossu! wie, in deez’ naren staet, De Burgery ten prooi dier wreê barbaren laet, Kunt gy, een edelman, van Nederlandschen bloede, By ’t volk voorheen bemint, kunt gy die dolle woede Stilzittende aenzien, doof voor allen jammerkreet! (200) Helaes! waer vond men ooit een Neêrlandsch hart zoo wreedt! Maeroch! verblinde Graef! al straft Godt, in dit leven, Altydt de boosheit niet, zal ’t u geen voordeel geven Te zeggen; ’k heb niet meer dan Alva’s last gedaen, Wanneer gy, namaels, voor Gods Rechterstoel zult staen. (205) Hier zal men voor de poort, waer door het goedt vertrouwen U binnen liet, in steen, een duurzaem opschrift houwen, Dat, aen het nageslacht, de gruwlen, en ’t gewelt, Door de arme Stadt geleên, tot uwe schande meld; [p. 32] En uw gedachtenis zal eeuwig, by die ’t lezen, (210) o Schandvlek van uw huis! een vloek en gruwel wezen! De Burgery, die, in het jammerlyk geklag, En kwynend treuren, lang verlangde naer den dag, Ziet thans de nevelen en duisternis verdwynen, De opgaende zon in ’t eindt, uit de oosterkim verschynen, (215) Maer by dat licht, helaes! haer smert, en bitter leet. De straten zyn bedekt met lyken, waer men treed’. Een snoode Bende van vervloekte Helgedrochten, Verhit op roof, en moordt, en’t volgen hunner tochten, Bezwaert den Burger met ondragelyken last. (220) De wreede Spanjaerdt trouw op wacht en ronde past. En Rotterdam, dat Gode alleen zyn’ noodt kan klagen, Vindt zich, helaes! verplicht het slaefsche juk te dragen. o Droeve toefstandt! o beschreijelyk verdriet! Uw deugdt vergeten wy, o wakkre Hoofdschout! niet, (225) o Heusche Vander Meersch! die, om de Stadt te ontheffen Van een gezicht, dat haer met smert op smert moet treffen, De doode lyken van de straet byëen vergaert; Naer ’t kerkhof voert; en die godvruchtig onder de aerdt, By ’t koudt gebeente van hun vadren laet begraven. (230) Thans krygt men tyding, dat de Watergeus Delfshaven, [p. 33] En Spangen, ’t Slot, wiens pracht de Schienimf houd verlet, Met zyne manschap, voor Oranje, heeft bezet. Bossu, bevroênde tot wat nadeel zulks kan strekken, Laet derwaerts, in den nacht, een vendel Spaenschen trekken; (235) Dat Slot en Haven, in den donker, valt op ’t lyf; Den sieren Watergeus jaegt uit deszelfs verblyf; Al wien ’t ontmoet vermoordt, zelfs zonder gryze haren, Of vrouwelyke kunne, of teedre jeugdt te sparen; De Burgers plundert; en, in dien bedroefden staet, (240) Daer een bezetting van dit Spaensch gebroedzel laet: Waer na ’t, met zynen roof, als uitgelaten dollen, Van menschenbloedt bekladt, de Stadt weer in komt hollen. De wreede Tygers slaen aldus hunn’ klaeuw en tandt, Verwoedt en razendt, in der dieren ingewandt; (245) Verscheuren’t; zuipen aen het warme bloedt zich dronken; En mesten met de rest den balg, in hun spelonken. Maer laet ons Bulgerstein, dat overoudt kasteel, En Wena malen in ons lettertafereel; Hunn’ beider ondergang der Weereldt doen aenschouwen. (250) De Burgers, hier gevlugt, versterkten dees gebouwen,. Zoo veel zulks mooglyk in dees’ toestandt kon geschiên, Om dapper, als de noodt het eischte, weêr te biên. [p. 34] Als dit Bossu verneemt, acht hy ’t voor beuzelingen, Kasteel zoo wel als Hof tot overgaef te dwingen, (255) Slechts met een handt vol volks, dat hy daer henen stuurt. Maer door den vlugtling word zoo hevig hier gevuurt, En wederstandt geboôn, dat velen der soldaten In ’t voetzandt rollen; en de Spanjaerdt, boven maten Gehavent, afwykt; om den Graef te doen bevroên, (260) Dat hier, met luttel volks, zeer weinig is te doen. Furtado, hopman van een vendel Spaensche knechten, Gehouden, by Bossu, voor kloek en vroom, in ’tvechten, Ylt, op des Graven last, met al zyn volk, daer heen; Hervat den aenval; en vertoont een ongemeen, (265) En dapper krygsbeleidt; doch zonder iets te winnen. De Burgers toonen zich niet min vol moeds hier binnen; Doen wakkre tegenweer; en keeren, aen wat hoek Hy hen bestook’, hem af; en dwingen, fier en kloek, Door ’t hevig schieten, dat de moedt hem doed bezwyken, (270) Met groot verlies van volk, Furtado af te wyken: Gelyk een fiere leeuw, die ’s nachts, by avontuur, Op Libiaenschen grondt, in eenen kring van vuur, Een kudde schapen vind gelegert, door de vonken Verschrikt, den prooi verlaet, en vlugt naer zyn spelonken. [p. 35] (275) Bossu, verdrietig, nu dees aenval weêr mislukt, En deze doornen graeg ziende uit den voet gerukt; Vergaêrt de bloem zyns volks, en langt haer donderbussen, Stormladders, haken, die de Stadt, om brandt te blusschen, Voorzichtig houd gereedt; en heet haer, dus belaên, (280) Op Landhuis en Kasteel kloekmoedig af te gaen; Der Geuzen wederstandt hen duur te doen bekoopen; En die gebouwen fluks ten gronde toe te sloopen. De Bende, op dit bevel, ’t naer ’t lusthuis Wena zet. Het vorig krygsgeluk heeft hier den moedt gewet (285) Der vlugtelingen, die, vol vuurs en gloeds in de adren, De Spanjaerds, onverschrokt, ten derdemael zien nadren; En storten, als zy in ’t bereik zyn van ’t geweer, Een gansche hagelbui van koglen op hen neêr. Doch ’t kan de Spanjaerds niet beletten ’t huis te omringen; (290) Nog, onder ’t hevig vuur der veege vlugtelingen, Te dondren op den wandt; dat bouwstof, kalk en steen, Door ouderdom vergaen, in enkel stof, daer heen. Verstuiven voor den windt; waer na zy gansche stukken En brokken, uit den muur, met hunne haken rukken; (295) Dat die van binnen van borstweringen ontbloot, En hen ten prooi stelt voor des vyands kruidt en loot. [p. 36] Twee Spaenjaerds, van natuur voorzien met sterke krachten, Slaen, in een kruiskozyn, elk eenen haek, en trachten Het vierkant uit den muur te rukken; yder rekt (300) Zyn spier en zenuw uit, en zet zich pal, en trekt Zoo ongelooflyk fors, dat, in ’t gezicht van allen, Het lyvig kruiskozyn hen op den kop komt vallen, De herssenpan verplet, en doodt werpt op den grondt. Hun spitsbroêrs nadren met een ladder, die terstondt (305) Voor ’t vak word opgerecht; en vele Spanjaerds stygen Daer langs naer boven, om verblyf ’er in te krygen, Dat, door de Burgers, hen kloekmoedig word betwist. Dees, ziende dat men niet dan moedt en bloedt verkwist; En in dit oudt gebouw, door ’t schokken zyner muren (310) Aen ’t neigen tot zyn’ val, geen’ vyandt kan verduren; Beginnen overluidt te roepen om verdrag. De ontrouwe Spanjaerdt veinst; beveelt, op dit gewag, Den storm te staken, om in handeling te treden: En na wat tegenstands laet hy zich overreden, (315) Den vlugtelingen eer en leven toe te staen En werwaerts ’t hun behaeg’ vry uit te mogen gaen; Mits dat men hem terstondt de deur van ’t Landhuis open’. Die onderhandeling is naeuwlyks afgeloopen, [p. 37] Wanneer de Burgers, die bedrog nogh list vermoên, (320) Ter goeder trouwe hem den ingang open doen. Daer vallen, tegen woordt en eer, met bloote klingen, De ontmenschte Spanjaerds op de onnoosle vlugtelingen, Doorsteken wien ze zien. een ysselyk gerucht, Een angstig moordgeschrei verheft zich in de lucht. (325) Maeroch! de Spanjaerdt stoort zich aen geschrei noch jammer! Slaet doodt! roept hy, slaet doodt! en schoon de Rotterdammer, Wanhopig, zorge draegt dat velen van dit snoodt En wreedt gebroedsel hem verzellen in zyn’ doodt, Is ’t vruchtloos tegen ’t groot getal der moordenaren, (330) Te wreedt om vrouwen, ja! om kinders zelfs te sparen; En niet te vreden, voor ’t al wat in ’t Landhuis leeft, Of heimlyk zich verschuilt, van kant geholpen heeft. De Spanjaerds, trots op dees bedreven gruwelstukken, Van hier voor Bulgerstein, die oude vesting, rukken; (335) En eischen, voor den Vorst, ’t Kasteel op; bieden aen ’t Verdrag, dat Wena sloot, daer ook aen toe te staen. Maer ’t heeft geen antwoordt voor den Kastiljaen ten besten, Dan kruidt en loot; waer meê ’t, uit zyn vervallen vesten, Een hevig vuur geeft op de Bende, die terstondt (340) Aen ’t stormen valt; en beukt de muren, dat de grondt, [p. 38] Door ’t sterk rammeijen, dreunt; vergane torens, wallen, En gansche wanden, in verloopen grachten vallen; De vluchteling ’t Kasteel, op ’t aengeboôn verdrag, Den Spanjaerdt over geeft; die, met gewetten dag (345) En degen, binnen vliegt; door bloeddorst voortgedreven, En alles wat hier week moorddadig brengt om ’t leven. Waer na Bossu, nu niets hem hier meer zorg verwekt, Een’ Stadvoogdt aenstelt, en naer elders heen vertrekt. Dus haelde Bulgerstein het gryze voorhoofdt onder, (350) Dat, op een zandplaet, als een agtste Weereldwonder, In ’t midden van de Maes, zoo de oudheit ons ontvouwt, Een reeks van eeuwen voor zyn’ ondergang gebouwt, Den Stroom beveiligde voor schuimren en gevaren; De visschers, hier gewoon te slooven op de baren, (355) Al vroeg bekoren kost om Krooswyk uit te gaen, En hutjes, onder zyn bescherming, op te slaen, Langs eene zomerkaê, nog ’s Visschersdyk geheten, Dees lage en schaemle buurt, hier veilig neêrgezeten, Nam, by Gods zegen, toe, in aenzien, volk, en schat, (360) En werd eene uitgebreide en handelryke Stadt, Die, Rotterdam genaemt, door schoonheit en vermogen, Den vreemdeling houd in verwondring opgetogen, [p. 39] Als hy haer havens ziet, vol schepen, en bezoomt Met breede kaeijen, ryk belommert van geboomt, (365) Bebouwt met huizen en Paleizen aen weêrzyden: Haer ruime straten, die geregelt haer doorsnyden, Vol winkelen, bestuwt met waren, deun en dicht: Haer Kerken, hoog van tin, en meenig Godsgesticht: Haer Poorten, trotsche Beurs, en andre Hoofdgebouwen: (370) En wat de dichtveêr nog zou kunnen hier ontvouwen Tot roem van Rotterdam, dat, volkryk en vermaert, Geleerden, Kunstenaers, en Helden heeft gebaert.
Myn geest, door ’t schaeklen der ondragelyke rampen, Waer meê de Burgery, aenhoudend, heeft te kampen, Schier slaeuw en ademloos, bekomt wat, schept wat lucht, Met de edle Stedemaegdt, die, daer zy schreit en zucht, (5) En bezig is haer’ noodt der Godheit voor te stellen, Dus eenen Engel hoort haer nadrend heil voorspellen: Draeg u geduldig in dit leet en ongeval, Na kort verloop van tydt zich Godt ontfermen zal, En doen dit Spaensche schuim, dees wrevele soldaten, (10) Door noodt noch dwang geperst, de bange Stadt verlaten. [p. 41] Dan zal een blyder tydt, op ’t zuchten, en geschrei, En lydeloos verdriet, u nadren, met Lumei, Oranjes Luitenant, die herwaerts aen zal streven; ’s Lands Vryheit, eerst door hem geholpen aen nieuwleven, (15) Zyn rechter zy bekleên, met gouden speer en hoedt, Op haren wakkren leeuw, gevolgt van eenen stoet Gevlugte Burgren, die tot hun bezitting keeren. Hoe plechtig zult ge, aen ’t hoofdt der Rotterdamsche Heeren, Den Graef begroeten, en geleiden naer ’t Stadhuis! (20) Daer zal die heldt u, op het galmendt vreugdt gedruis Der blyde Burgren, in Oranjes eedt ontfangen. Men gaet bedaert dan aen ’t hervormen, elks verlangen; Schaft Romes Godsdienst af; sluit kloosters en kapel; Ontbloot Sint Lauwrens kerk van ’t ydel poppenspel; (25) En vult het hoog gewelf met schelle en vloeibre galmen, Waer meê de goê Gemeente, uit een’ van Davids psalmen, Der Godheit glory geeft: en de Englen kyken uit, Nu Sions Tempelzang, voor Sidons maetgeluidt, Hier door de transfen rolt; Gods kerk, die reine lely, (30) De prediking geniet van ’t eeuwig Evangely, Dat’s Jezus Christus, die zich eenmael Gode heeft Geöffert, voor de schuldt der zonde, en ’t leven geeft [p. 42] Aen allen, die op Hem een vast geloofsvertrouwen, En niet op heiligen, of eigen werken bouwen. (35) Naer lichaem en gemoedt in vryheit dus gestelt, Zal, tegen overlast en uiterlyk gewelt, De noeste Burgery terstondt de Stadt versterken; De vrouwen, kinders zelfs, den mannen, in het werken, De handen rustig biên; en, daer uw zeevaert groeit, (40) Het al, van oost en west, naer uwe reede spoeit; De Stadt uitleggen, en nog een en andre haven By de oude, dan te kleen, met wakkren yver graven; Op dat de zwangre kiel, met hare kostbre waer, De welvaert van ’t gemeen, daer binnen, veilig baer’. (45) In al dien arbeidt, in dat onophoudlyk zwoegen En zweeten, zullen op uw Raedhuis zich vervoegen De Staten van het Landt, om u te noôn den last, Aen ’t opperste gebiedt, in vrede en oorlog, vast, Te helpen torsschen; en, met algemeen behagen, (50) U stem en rang in hun vergaêring op te dragen. In zulke glory, in dien luisterryken staet Zult gy, gezegent met de wysheit in den Raedt, De godsvrucht in de Kerk, door blyden*voorspoedt, groeijen, En, eeuwen achtereen, aen uwen Maesstroom bloeijen. [p. 43] (55) Hier zweeg de Hemelboô: en ’t scheen als of de smert, Der bange Stedemaegdt, een weinig haer van ’t hart Gestreken ware; en zy wat moeds grepe, op het hooren Van ’t overgroot geluk, haer, in ’t vervolg, beschoren. Maer op den galm van een verwart en woest geluidt, (60) Dryft ras de vrees, by haer, dat zoet genoegen uit. De Spaenjaerds, door een’ geest van dolheit, in hun zinnen Gekrenkt, gelyk de rei der dronken wynpaepinnen, Die Orfeus aenviel, en van ’t leven heeft berooft; Erasmus steenen beeldt aenvallen; drek naer ’t hoofdt (65) En ooren werpen; daer op schieten; onder ’t slaken Van duizendt vloeken, los van ’t vierkant voetstuk maken; En werpen ’t, gansch verminkt, in ’t aenzien van al ’t volk, Met schaterendt gejuich, dolzinnig in de kolk. De Burgers lachen om dees buitensporigheden: (70) En vragende vergeefs malkandren naar de reden, Is daer een zeeman, die, langs ’t bruisschendt element, Hesperiën bezoekt, en Spanjes landtael kent, Die, met een grove stem, aldus heeft aengeheven: ’k Heb naer Sint Lauwrens kerk, dees’ morgen, my begeven; (75) En vond’er, op den stoel, een’ veldpaep, die, in’t Spaensch, Een predikaetsie deed, in welke hy ’t, doorgaens, [p. 44] Zoo druk had, als matroos, die, ’s winters, by zyn buren, Aen ’t zwetsen is van zyn gelogen avonturen. ’t Was al van kettery en kettren dat hy sprak; (80) En ’t bleek hoe vol het hier van dat geboefte stak, Wanneer men, op de markt, Erasmus beeldt zag pronken; Een ketter, volgens hem, in ’t helsche vuur verzonken; Wiens schendig beeldt, riep hy, men grype by den romp, En stamp’ tot stof en gruis, of in het water plomp’. (85) Dat doet de Spanjaerds op dit stomme beeldt dus woeden. En ’t is te wenschen, dat de Hemel will’ verhoeden, Het geen die veldpaep heeft gedreigt aen zekren Heer. De zeeman gaet zyns weegs; en laet elk even zeer Begerig, om dien Heer, waer ’t mooglyk, uit te visschen. (90) Welaen, myn Dichtgeest! zing, uit ’s Lands geschiedenissen Die zaek, met haer gevolg, uw’ Steêgenooten voor. Heer Hubert Duifhuis, in Sint Lauwrens kerk Pastoor, Had eene vrouw getrouwt, en kinders uit dat paren; Dit was ontdekt, des is de preêker uitgevaren; (95) Daer Duifhuis, die geen Spaensch verstondt, zelf onder zat: Men heeft, sprak hy, ’t ook hier met kettery beklad; En hy, die zich dit stuk heeft schendig onderwonden, Word tegenwoordig hier, Toehoorders! ook gevonden. [p. 45] Maer wy verleeren hem eerlang dat snoodt bedryf. (100) Brandstapels zullen wy eerlang hem onder ’t lyf Aensteken; levend hem tot enkele asch verbranden! Een kille schrik voer door des zeemans ingewanden, Op ’t hooren van die tael. na ’t eindigen der mis Ontdekt hy Duifhuis, wat gevaar hem nakendt is: (105) En, eer de zon, dien dag, ter westkim was gezegen, Heeft die de Inquisiteurs nog aen zyn huis gekregen, Om onderzoek te doen naer zyn geloof en leer. Hy toont een goedt gelaet, en zet ze zachtjes neêr; Verzoekt hen, eer men ’t stuk, waer toe ze zyn gezeten, (110) Aenvange, een schotel spys gemeenzaem met hem te eten; Dat toegestaen word; en de tafel toebereidt, Gaen zy met hem ten dis; waer Duifhuis loos beleidt De gasten voordient, met gulhartige manieren, Van ’t eelst der spyzen, die zyn’ avonddis verfieren; (115) En ryklyk wyn schenkt, dat hun aenzicht gloeit en blinkt; Terwyl hy dien, heel ruim gemengt met water, drinkt. Hy weet den maeltydt, door zoetvloeijende gesprekken, Tot midden in den nacht, behendig uit te rekken; En weekt hun hardigheit in overvloedt van wyn. (120) Als ze eindlyk ’t stuk, waer toe zy hier gekomen zyn, [p. 46] Ophalen, en met hem van hunne boodschap spreken, Verzoekt hy dat ze ’t werk tot morgen laten steken. De krachten van den wyn bedwelmen ons, zegt hy, Wie kan dan vonnissen wat goedt of kettersch zy? (125) Ook moet men heiliglyk, wat heilig is, behandlen. Daerom verzoek ik, dat gy nu naer huis gaet wandlen, En morgen wederkeert, om nuchtren, met beleidt, Dan onderzoek te doen naer myn rechtzinnigheit. Op die voorwaerde zyn de Inquisiteurs gescheiden. (130) ’t Gerucht, gewoon vermaek te scheppen, in’t verbreiden Van alles wat het weet, had iet hier van verstaen, En bragt het, in den nacht, den Burgermeester aen; Een’ broeder des Pastoors, die, sterk in ’t hart bewogen Van liefde en vrees, terstondt komt naer hem toegevlogen; (135) En hoorende, in het kort, hoe ’t hier geschapen staet, Zegt hy: ’t is meer dan tydt dat gy de Stadt verlaet, Myn waerde Broeder! en, tot berging van uw leven, By vrouw en kinders, u naer Keulen gaet begeven. Vertoef niet langer. ga! eer u ’t gevaer verslind’, (140) En Godt behoede u, in wat oordt gy u bevind’! De goê Pastoor laet zich tot vlugten overreden; Verwisselt van kleedy; en, naer de oostpoort getreden, [p. 47] Met zynen broeder, wiens gezach die stil ontsluit, Treed, na kort afscheidt, hy daer heimelyk door uit. (145) Dat ’s Hemels Englen u verzellen en bewaren, Eerwaerde Vader! en verlieft gy, onder ’t staren, Op ’t schoon der waerheit, geef dan haer getuigenis; Maer denk altydt dat Godt een Godt van orden is. En gy, o Burgerheer! o liefderyke Broeder! (150) Wat schaedt het, word de nydt, om dit bedryf, verwoeder; En gy van ’t kussen afgestooten; ’t zal uw’ lof Onsterflyk maken!.... maer! wat stuit my?.... welke stof Wil, op den achtergrondt van ’t Dichtstuk, zyn geschildert? Een Spaensche Bende, door ’t geluk nog meer verwildert, (155) Brengt achtentwintig man gevangen met zich meê. Maer de ossenhoeder dryft zyn kudde rundervee, Met heviger getier, gevloek, noch feller slagen, Dan dees die menschen voort. als hen de Burgers vragen: Wie zyt gylieden? en hoe komt ge in dezen staet? (160) Voert een het woordt, en zegt: wy dienen, voor soldaet, Den hopman Roobol; dien kloekhartigen en vromen, Die Katwyk aen de zee met ons had ingenomen, Alwaer wy schandlyk door de boeren zyn verraên: Die kinkels spanden met dees monsterdieren aen; [p. 48] (165) Vereenigden met hun; waer na ze, in stilte, t’zamen Ons vielen op het lyf, en ons gevangen namen. Misschien dat hy nog meer tot hen gesproken had, Indien de Spanjaerds hem niet hadden aengevat, En, tegen krygsgebruik, met al zyn meêgevangen, (170) Onmenschelyk en wreedt, aen boomen opgehangen; Van waer zy, half verstikt, met ysselyk gelaet, Vervaerlyk grynen; en wat de oogen op hen slaet, Door ’t sterk optrekken van de leên, in ’t langzaem sneven, Een akelig gezicht, en treurig schouwspel geven. (175) By zoo veel kwellingen, en doodlyke ongenucht, Waer onder Rotterdam bezwykt, en deerlyk zucht, Voegt zich de honger, die, met scherpgewetten tanden, Zoo wel den Spanjaerdt als den Burger aen komt randen. De goê Gemeente had zich meenigmael verblydt, (180) En hoop geschept, wanneer ’t gerucht, van tydt tot tydt, Haer meldde, welke Steên, en wie, van haer geburen, Zich Alva’s tyranny onttrokken; uit hun muren Den Spanjaerdt hielden; met Oranje in goedt verstandt Getreên zyn, tot behoudt van ’t afgefoltert Landt: (185) Maer die Gebuursteên (om’t den Spanjaerdtbang te maken In zynen schuilhoek) nacht en dag zorgvuldig waken, [p. 49] Dat niemant, daer voor by, iet voer’ naer deze Stadt. Dit maekt de leeftocht schaers. de voorraedt, dien men had, Is, by de meesten, op; by andren sterk aen ’t mindren. (190) Een luttel broods is ’t al, waer man en vrouw en kindren By leven moeten; zoo het anders hun gelukt Dat dit geen Spanjaerdt ziet, die ’t gretig hun ontrukt. De Spaensche Stedevoogdt, bedacht op welke wyzen Best mooglyk zy de Stadt, in haren noodt, te spyzen, (195) Eer eenig ongemak uit dezen toestandt spruit’, Laet, ’s morgens vroeg, daertoe, drie honderdt Spanjaerds uit. Terwyl die hunnen weg vervolgen, nieuwe maren De Stadt vervullen, en den Burger openbaren; Hoe loos Graef Lodewyk, tot bystre ontsteltenis (200) Des Landvoogds, die, van spyt, verwoedt en razendt is, De Henegouwer Maegdt van Bergen wist te schaken, Zich meester van die Stadt, by donkren nacht te maken: Hoe Neêrlands hoop, naest Godt, Oranje, staet gereed Om met een Leger af te komen, en het leet, (205) Van dit vertrapt gewest, met ’s Hemels hulp, te wreken. Die maren weten in den Burger hoop te kweken Op uitkomst. maer, helaes! dat heimelyk vermaek Word ras verdreven, door dees allersnoodste zaek. [p. 50] Eene arme onnoosle vrouw, gedoemt, om, met haer leven, (210) ’t Getuigenis, dat zy der waerheit heeft gegeven, Te boeten, word daer toe de Hofpoort uitgeleid. Wat kruisheldin toont zich, nu Jezus roept, bereid Om Hem, tot in den doodt, kloekmoedig na te treden? Is (*) ’t Maeike? ja! het is dat voorbeeldt van goê zeden! (215) Een Inquisitiewolf, verlekkert op haer bloedt, Op haer standvastigheit den laesten aenval doet. Maer vruchtloos. Godt versterkt en troost haer, onder ’t stryden. Ach! hoe geduldig en gelaten is ze in ’t lyden! Met wat bedaertheit treed ze in eene platte schouw! (220) Daer boeit men handt en voet der Godgetrouwe vrouw, Die ’t oog ten Hemel heft, het honk van haer verlangen, En uitroept: Lieve Heer! wil mynen geest ontfangen! Terwyl zy door den beul geschopt word overboordt, Die, in de stedevest, vervolgens haer versmoort.
(*) Maeike van Deventer, volgens Spaen, in zyne Besch: van Rotterdam, de laeste die hier, om ’t geloof, gedoodt is; en volgens de gissing van G: Brandt, in zyne Hist: der Reform: kort voor ’t vertrek der Spanjaerden. alles, wat voorts deze goede vrouw betreft is zeer onzeker.
[p. 51] (225) Gebrek van leeftocht doet intusschen angstig klagen. De honger nypt. de noodt is naeuwlyks meer te dragen. En keeren, in het kort, de Spanjaerds niet met graen, Hoe treurig zal ’t, helaes! dan hier geschapen staen! Maer wat gewoel! van waer het juichen dat wy hooren! (230) Daer zyn de Spanjaerds, die, op wagens, noodig koren De Stadt in voeren, en braveren op den tocht. Wanneer de Burgery, nieuwsgierig waer ’t gekocht, Of ook gerooft zy, vraegt; hoe zyn ze ’er aen gekomen? Zegt haer een Kenmer, die voor gids was meê genomen, (235) En met den Spanjaerdt heult: wat ooit hier zy gedaen, Nooit is ’er heldenstuk, zoo groot als dit, bestaen; Nooit dus getoont wat moedt en goedt beleidt vermogen. De Krygsbende is van hier naer Schevening getogen, Alwaer zy haren weg, het strandt langs, oostwaerts nam, (240) Tot ze op de hoogte van het gryze Haerlem kwam, Dat zy, de duinen in, tot by die Stadt, getrokken, Liet aen haer rechterhandt, en zwenkte, om, onverschrokken, De Geuzen onder ’t oog, in Sparendam te zien. Die bloodaerts, als zy ons vernemen, henen vliên, (245) Op vier of vyf na, die geholpen zyn om ’t leven, En hunnen Hopman, die zich moest gevangen geven. [p. 52] ’t Huisvesten van den Geus bekwam het Dorp toen zuur. De Spanjaerdt, blakende van gramschap, stak ’er ’t vuur Aen alle kanten in, en lei de plaets aen kolen. (250) Dit hebbende uitgevoert, heeft de Overste bevolen, Den weg op Amsterdam te nemen, waer hy ’t graen, Alreeds voor ons gekocht, op wagens heeft doen laên, Waer meê de Bende fluks den hertocht heeft genomen, En hier gelukkig en voorspoedig is gekomen, (255) Met kleene ontmoeting van gedreigde hindernis, Langs de eigen wegen, die zy uitgetogen is. De Burgers staen verbaest van zulken tocht te hooren, Langs vyandlyken grondt: intusschen word het koren Met weinig tevens, op een’ hoogen prys gestelt, (260) Hun afgelevert, voor gereedt en gangbaer geldt. In ’t einde gaen, van vreugdt, der Burgren harten open; Gelyk het aerdryk, als de winter is verloopen, De zon het koestert, in de lente, met haer’ gloedt, Zyn’ vruchtbren schoot, door vorst gesloten, open doet, (265) En, door een regenvlaeg verkwikt, op nieuws het leven Aen kruidt en spruit en bloem en boomen weet te geven. Dus voelt de Burgery, in ’t bloedt, een nieuwe jeugdt, Nu haer verhaelt word; hoe ’s Lands Staten, van de deugdt [p. 53] Der Oudren nooit ontaerdt, in Dordrecht, t’zaem vergaerden; (270) Den Spanjaerdt vyandt van het Vaderlandt verklaerden; Oranje erkenden, in dit haetlyk tydgewricht, Voor Stedehouder; en wat meer daer is verricht Om tot den grondflag van een’ vryen Staet te strekken. Maer ’t geen de harten meest tot vreugdt weet op te wekken (275) Is dat zy eindlyk, na zoo veel geleden leet, Na roof, en vrouwenkracht, en moordt, onmenschlyk wreedt, Te hebben uitgestaen, by nachten en by dagen, Zal van die monsters en gedrochten zyn ontslagen. Op schriftlyk orde, die ’er van den Landtvoogdt kwam, (280) En nu bekent word, moet de Spanjaerdt Rotterdam Verlaten, en by hem, in ’t veldt, voor Bergen komen; Van welke Stadt hy thans ’t beleg had ondernomen. De trotsche Spanjaerdt, naeuw verbonden aen dien last, Raept zynen buit by een, en pakt zyn roofgoedt vast, (285) Terwyl zyn Spitsbroers, uit Delfshaven, en ’t slot Spangen, Zich by hem voegen, om den uittocht aen te vangen, En hebbende alles in gereedheit, trekt hy voort. Maer hoe! wie is zy, die, ten uitterste verstoort, Vervoert van grimmigheit, komt ginder aengevlogen, (290) En eenen Hopman van de Spaenschen dreigt bei de oogen [p. 54] Te rukken uit het hoofdt, met wildt en woest getier? Men stuit haer, en zy word bekent de kamenier Te zyn van Leonoor; een schoonheit, juist van leden, En van Natuur verrykt met geest en aertigheden. (295) Dees, jong en onbedacht, sloeg al te licht geloof Aen eenen Edelman, die, opgevoedt te Hoof, De kunst verstond, waerdoor men schoonheên kan bekoren, Dees heeft haer zyne min en trouw zoo sterk gezworen, Dat zy, verwonnen, hem vergunt dat hy haer kusch’, (300) En in haer’ malschen schoot zyn liefdevlammen blusch’; En sedert stond ze zyne omhelzingen niet tegen, Gedurende al den tydt, dien hy hier heeft gelegen. Maer ’t zandig Afrika nooit monsters heeft gebroed, Zoo schriklyk wreedt van aert, dan Spanje teelt en voed. (305) Als, tot verwondering van al de huisgenooten, ’t Vertrek van Leonoor, dees’ morgen, blyft gesloten; En zy, zulks ongewoon, het opstaen gansch vergeet; De kamenier, na lang vertoevens, binnen treed; En vind, helaes! haer doodt, en dryvende, op de sponde (310) Van hare koets, in bloedt, gevloeit uit eene wonde, Die ze in haer*blanke borst ziet gapen, yslyk wydt. De Spanjaerdt, och! kan ’t zyn dat de Aerdt niet open splyt. [p. 55] En zulk een schrikdier niet verzinkt in ’s Afgronds kaken! De Spanjaerdt mogt, dees’nacht, nog duizendt zoetheên smaken (315) In haer schoone armen; maer om andren haren schoot Te ontzeggen, nu hy scheid, stak hy haer, goedsmoeds, doodt. Dit brengt de kamenier in hevige vervoering: Maer aen den Hopman ziet men niet de minste ontroering, Daer hy de manschap, die op zyn bevelen beid, (320) Sint Joris poort uit, langs den weg naer Delf, geleid. Verdoolde Spanjaerds! hoe! waer wilt ge u heen begeven? Naer Bergen is ’er, langs dit voetspoor, niet te streven! Waer legt ge op toe?.... wat’s dit!.... wie of die galmen slaet? My klinkt een stem in ’t oor, die antwoordt: op verraedt!! (325) Nu word, zoo wel van Roomsche als van Onroomschetongen, Des Allerhoogsten lof, op schellen toon, gezongen; Zyn goedertierenheit geroemt, die op ’t gebedt, Het angstig zuchten van de Burgren heeft gelet; En, zonder dat ze door een’ sterfling zyn verdedigt, (330) De Stadt genadig van den Spanjaerdt heeft geledigt. Wy mede, goede Godt! die, na dien angst en druk, Hebt Rotterdam gevoert ten toppunt van ’t geluk; Beschouwt met wakend oog; en, nu twee honderdt jaren, Het by de vryheit, en den Godsdienst woudt bewaren; [p. 56] (335) Wy buigen ons voor uw verheven Majesteit. Wy danken uwen Naem, voor uw goeddadigheit, En vlechten bloemen, die den hof der Dichtkunst sieren, Tot Jubelkranssen, daer wy ’t eeuwgetyde vieren. Blyf verder Rotterdam met uwe gunste by. (340) Uw dierbre zegen ruste op zyne Burgery; Schoon meenigmael verbeurt door averechtschen wandel. De voorspoedt vergezell’ zyn uitgestrekten handel. Ach! dat het groeij’ en bloeij’; en, onder ’t wys bestuur Der Overheit, den tydt, in rust en vreê, verduur’!
Bladz: 15 Regel 9 staet zich zelven lees zich echter –––– 17 –––– 17 ––– zyn te doel ––– zyn doel –––– 24 –––– 2 ––– schergewetten ––– scherpgewetten
Tekstkritiek:
De errata onderaan p. 56 zijn verwerkt p. 8 vs. 32 stevenkroon: wikipedia p. 24 vs. 34 scherpgewetten er staat: schergewetten p. 42 vs. 53 door blyden er staat: doorblyden p. 54 vs. 311 in haer er staat: in’haer
